Dat was spannend.

Met het boek wilde ik een ongekend verhaal vertellen: een reconstructie van 25 jaar klimaatpolitiek, met ruime aandacht voor de klimaatwetenschap, het bedrijfsleven en de milieubeweging. Ik ben ervan overtuigd dat een historische blik verheldert.

Ik schreef het boek ook om een bijdrage te leveren aan het politiek-maatschappelijke debat over hoe de aanpak van de opwarming van de aarde effectief vorm gegeven zou moeten worden. Een debat dat in mijn ogen veel te weinig gevoerd wordt.

Ik ben prettig verrast door de mooie ontvangst van het boek.

Ik heb de tot nu toe verschenen recensies proberen te verzamelen. Klik op de button hierboven om ze te lezen.

Het is een bijzondere ervaring om na anderhalf jaar opgesloten te hebben gezeten in archieven en studeerkamer weer op diverse podia over klimaatpolitiek te spreken en discussiëren. Ik hoop dat de komende maanden nog veel te doen.

Enkele citaten uit de besprekingen:

“In Het groene optimisme probeert Duyvendak dat (gebrek aan) beleid te reconstrueren. Duyvendak schrijft het allemaal soepel op: hij heeft diep in de archieven gegraven en met hoofdpersonen gesproken.”  Michael Persson – Volkskrant (vier sterren!)

“In Het groene optimisme analyseert Duyvendak niet alleen het falen van de politiek maar brengt hij ook de onderliggende ideologische verschuivingen in het klimaatdebat in kaart. In zijn research heeft Duyvendak pikante feiten opgedolven. Figuren die nu hard roepen dat Nederland vaart moet maken met de vergroening van de economie, trapten toen op de rem.” Thomas Vanheste – Vrij Nederland

“Zo ging het steeds. Eerst was klimaatverandering te abstract, toen te ver weg en uiteindelijk te groot voor een gemakkelijke oplossing. (…) Triomfantelijk noemde minister van Economische Zaken Maxime Verhagen (CDA) het een paar maanden geleden de schuld van linkse organisaties dat het milieu is ‘verworden tot een moralistische stok om ondernemers, boeren en bedrijven mee te slaan die hun boterham proberen te verdienen’. Duyvendak laat zien hoe onzinnig die redenering is.” Paul Luttikhuis – NRC Handelsblad

“Wijnand Duyvendak heeft een vlot geschreven boek afgeleverd. Door ooggetuigen op te voeren wordt het bij tijd en wijle zelfs spannend, alsof we er zelf bij zijn. Duyvendak zegt dat een historische blik verheldert. Dat klopt. Voor mensen die werken in de klimaatbusiness is het boek een must. Voor actieve CDA- en VVD-politici trouwens ook”. Lot van Hooijdonk – GroenLinks Magazine

“Dit boek moest geschreven worden, want dat het er nog niet was, is eigenlijk al verwonderlijk. Het is verplichte kost voor iedereen die zich met klimaatbeleid bezig houdt.” Annemarie Opmeer – Down to Earth Magazine/Milieudefensie

Ik ben benieuwd naar je reactie!

Het groene optimisme – het drama van 25 jaar klimaatpolitiek is te koop in de betere boekhandel of via bijvoorbeeld bij bol.com http://www.bol.com/nl/p/nederlandse-boeken/groene-optimisme/1001004011551508/index.html

Uitgeverij Prometheus/ Bert Bakker
Uitvoering: paperback, 360 pagina’s
Prijs: € 29,95
ISBN: 978 90 351 3709 7

In 1986 brak het broeikaseffect door op de publieke en politieke agenda. Tot dat jaar hielden hooguit tientallen mensen zich ermee bezig. Anno 2011 zijn tienduizenden mensen op de een of andere manier betrokken bij het klimaat: als wetenschapper, ambtenaar, actievoerder, adviseur, installateur, politicus, Bekende Nederlander of vanuit het bedrijfsleven. Het onderwerp is geëxplodeerd.
Tegelijkertijd is de CO2-uitstoot de afgelopen 25 jaar in Nederland gestegen, en niet gedaald, zoals de bedoeling was. Wat betreft hernieuwbare energie behoort Nederland tot de hekkensluiters van Europa.
In ben op zoek gegaan naar het verhaal van de aanpak van de klimaatverandering in Nederland. Ik sprak met vele betrokkenen, onder wie de oud-ministers Winsemius, Nijpels, Alders, De Boer, Pronk en Cramer. Het resultaat is een dramatisch boek. Wat ging er de afgelopen decennia mis, en hoe is het tij de komende decennia nog te keren?

Het groene optimisme

Uitgeverij Prometheus/ Bert Bakker
Uitvoering: paperback, 360 pagina’s
Prijs: € 29,95
ISBN: 978 90 351 3709 7
Te koop in de (digitale) boekhandel

De Nationale Elektriciteitsmeter is op 10 oktober online te volgen via www.watdoejijuit.nl. Daarnaast komt er in samenwerking met Liander een meter op ‘wijk’-niveau in Hoofddorp-Oost en op kantoor-niveau in het Stadhuis/Muziektheater in Amsterdam, zodat in nationaal en lokaalperspectief te zien is wat elektriciteitsbesparing kan opleveren. De lokale meters worden lokaal daadwerkelijk geplaatst en zullen ook online te volgen zijn.

De mogelijkheden om mee te doen thuis en op het werk zijn eindeloos. 10:10 inspireert en faciliteert met tips, checklists en tools, voor. Inzicht in verbruik leidt tot besparing. De tips zijn makkelijk zelf toe te passen: de wasdroger uitlaten, de computer uit in plaats van stand by,  de elektrische boiler na het douchen uit. Besparingen van 30% zijn vrij eenvoudig haalbaar. Dat zal de meeste mensen in deze tijd goed uitkomen.

De Nationale Elektriciteitsmeter komt tot stand met gegevens van TenneT, dat op 10 oktober actuele verbruikscijfers aanlevert bij 10:10. Het is voor het eerst dat de elektriciteitstransporteur dat op deze manier gaat doen. Vanuit het landelijke besturingscentrum van TenneT wordt live het Nederlandse elektriciteitsverbruik gemonitord. Initiatiefnemer van 10:10 Wijnand Duyvendak: ‘Zo kunnen we dankzij de input van TenneT direct laten zien dat je gedrag effect op het totale verbruik en dat we samen dit verbruik kunnen beïnvloeden’.

WAT DOE JIJ UIT? geeft de wereld een signaal. Het laat zien dat energieverbruik verminderen niet alleen noodzakelijk, maar vooral mogelijk en eigenlijk best makkelijk is.

“Het radioprogramma ‘Vroege Vogels’ en klimaatactivist Wijnand Duyvendak beginnen de nieuwe klimaatbeweging 10:10. Dat staat voor 10 procent minder CO2-uitstoot in 2010. Iedereen kan meedoen. In december 2009 lukte het de wereldleiders niet om in Kopenhagen tot harde afspraken te komen om het klimaat te redden. Dus gaan we het, naar Brits voorbeeld, zelf maar doen.

“Kopenhagen is mislukt”, aldus Duyvendak vanmorgen in Vroege Vogels op Radio 1. “We kunnen niet blijven wachten op onze politieke leiders. Die gaan op z’n vroegst pas eind dit jaar op de volgende klimaattop in Mexico knopen doorhakken. De klimaatverandering wacht ook niet. We moeten nú samen in actie komen, samen een daad stellen: 10 procent minder CO2-uitstoot in 2010. Dat kan vrij makkelijk. Thuis, op school, op het werk, in de voetbalvereniging, als gemeentebestuur. Allemaal en overal 10:10. Op 10 oktober 2010 (10-10-10) stappen we naar onze politieke leiders met de boodschap: wij hebben massaal onze daad gesteld, nu is de beurt aan jullie! Dus maak véél meer zonne-energie mogelijk, bouw geen kolencentrales en vooral: laat Mexico slagen waar Kopenhagen faalde!”
De Britse 10:10 beweging bestaat sinds september 2009. Initiatiefnemer is Franny Armstrong, bekend als de regisseur van de klimaatfilm the Age of Stupid. In totaal hebben zich in Groot-Brittannië al meer dan 53.000 burgers, bijna 2.000 bedrijven, ruim 1.000 scholen, maar ook gemeentebesturen en parlementsleden zich bij de actie aangesloten.
In Nederland wil Vroege Vogels dat voorbeeld samen met zoveel mogelijk particulieren en organisaties volgen. Op de website van het natuur- en milieuprogramma staan tips om de uitstoot van het broeikasgas te beperken. Met relatief simpele ingrepen is het mogelijk om die 10 procent te halen. Zo levert een dag per week thuiswerken, drie dagen geen vlees eten per week, en de thermostaat een graad lager zetten voor de meeste mensen al een besparing op van tien procent. Zonnepanelen op je dak kan ook tot een dergelijke besparing leiden.
Wie zich aanmeldt belooft om een bijdrage te leveren aan terugdringing van de uitstoot van CO2 en roept de politiek op deze daad te volgen. ”

Doe mee en ga naar: http://vroegevogels.vara.nl/nieuws-item.131.0.html?&tx_ttnews[tt_news]=351945&tx_ttnews[backPid]=37&cHash=c89b4f9fa5

De klimaatwetenschappers worden steeds sceptischer over de politek. In het voorjaar van 2009 enquêteerde het Engelse dagblad de Guardian honderden klimaatwetenschappers. Zij waren bijeen op een congres in Kopenhagen om de nieuwste wetenschappelijke inzichten over klimaatcrisis met elkaar te bespreken. Maar liefst negentig procent van de wetenschappers zei tegen Guardian niet te verwachten dat de temperatuurstijging aan het eind van de eeuw beneden de 2 graden zou blijven. De meesten rekenen met een temperatuurstijging van 4 graden of meer. Een verhoging van de wereldgemiddelde temperatuur met meer dan 2 graden wordt als zeer kritisch gezien: de gevolgen voor miljarden mensen zullen groot zijn en er is een serieus gevaar dat het klimaat op hol slaat. Het officiële doel van de politiek is de temperatuurstijging onder de 2 graden te houden.
Volgens een meerderheid van de wetenschappers kàn de temperatuurstijging heel goed beperkt blijven tot minder dan twee graden, maar dan moet de politiek nu wel in actie komen. Maar daarin hadden deze wetenschappers nu juist geen vertrouwen. “Ik denk dat een compleet begrip wat er nu snel moet gebeuren, en een begrip van wat de consequenties zijn als de acties uitblijven, ontbreekt bij de politici en het grote publiek”, aldus een wetenschapper tegen de Guardian.

De vraag is of de klimaatwetenschappers niet zelf mede debet zijn aan deze dit onbegrip bij de politiek. Rob van Dorland, prominent klimaatonderzoeker bij het KNMI zei tijdens een debat in de Balie begin september: “wij zijn er om objectieve informatie te verschaffen en niet om politiek te bedrijven”. Maar zou een klimaatwetenschappers zich er niet veel nadrukkelijker om moeten bekommeren of de rest van de maatschappij de ernst van zijn bevindingen wel goed begrijpt? Of de politiek zich wel realiseert welke risico’s er genomen worden?
Want hier gaat het vaak mis. De boodschap komt niet over. Dat komt mede omdat het klimaatsysteem dermate complex is dat het lastig is om eenduidige uitspraken te doen over precieze effecten en het onmogelijk is om met honderd procent zekerheid voorspellingen te doen. Het gaat dan trouwens niet om de vraag of er wel sprake is van klimaatverandering als gevolg van de uitstoot van broeikasgassen (daarover is bij 99 procent van de wetenschappers geen twijfel meer), maar wat hiervan op welke termijn, en waar, de precieze effecten zijn. Klimaatwetenschappers proberen met computermodellen, simulaties en toekomstscenario’s te werkelijkheid te benaderen maar – zorgvuldig en objectief als ze willen zijn – benadrukken ze steeds dat er in hun voorspellingen onzekerheden zitten. Ze houden ook ruime marges aan: ‘de zeespiegel zal stijgen met 50 centimeter tot 120 centimeter’ of ’de temperatuur zal omhoog gaan met 1,4 tot 5,6 graden’. In de natuurwetenschappelijke omgeving is het logisch deze onzekerheden nauwkeurig te benoemen. De onzekerheden markeren de ontbrekende kennis en dicteren de onderzoeksagenda. In de rest van de maatschappij leidt deze wijze van presentatie vaak tot verwarring.
Rob van Dorland ziet het gevaar van het benadrukken van de onzekerheden: “hierdoor geven we wellicht de politici redenen om niks te doen. Misschien moeten we naast de onzekerheden vooral de risico’s veel scherper gaan benadrukken”. Dat is de crux: ondanks alle wetenschappelijke onzekerheden over de precieze effecten is ook Dorland het erover eens dat we heel grote risico’s lopen en onmiddellijk moeten handelen. Voor het maatschappelijke handelen zijn de grote risico’s die gepaard gaan met de klimaatverandering veel relevanter dan de wetenschappelijke onzekerheidsmarges. Vergelijk het met de Mexicaanse griep. Er is nog heel grote onzekerheid of deze muteert naar een echt levensgevaarlijke variant maar het risico bestaat, al is dit niet eens zo groot. En vanwege dit risico neemt de overheid vele maatregelen en bestelt voor honderden miljoenen euro’s vaccins. Minister Klink heeft niet gewacht op de wetenschappelijke zekerheid dat het virus gaat muteren, voordat hij in actie is gekomen. Hij wil terecht het risico niet lopen dat hij straks te laat is. Twee Nederlandse griepwetenschappers – Osterhaus en Coutinho – zijn bekende TV-persoonlijkheden geworden, vooral omdat zij voortdurend aandacht vroegen voor de risico’s. Wanneer ze slechts op de wetenschappelijke onzekerheden hadden gewezen waren ze niet verder gekomen dan het Kenniskatern van de Volkskrant.
Hier ligt een grote opgave voor de klimaatwetenschappers: wijzen op de risico’s van de steeds maar toenemende CO2-uitstoot. Want ook als het niet zeker is, maar de kans wel vijftig procent dat de door miljoenen bewoonde delta’s van Bangla Desh nog in deze eeuw onder water komt te staan, nemen we daarmee een onaanvaardbaar groot risico. We moeten dan niet wachten met handelen tot zeker is dat dit Aziatische land overspoeld wordt.
Wat het ook voor de wetenschappers zelf extra lastig maakt om goed begrepen te worden, is dat iedere wetenschapper maar een deel van het complexe probleem bestudeert. De één bestudeert de effecten van de verzuring van oceanen, de ander de rol van het veen, weer een ander analyseert de betekenis van zonnevlekken. Niemand kan alles bestuderen. Slechts één keer in de vijf jaar komen duizenden klimaatwetenschappers bijeen en formuleren van synthese van de kennis van dat moment in de inmiddels befaamde IPCC-rapporten. We moeten nog meer dan twee jaar wachten op een nieuwe update van de wereldwijde kennis. Spijtig genoeg kan de besluitvorming op de VN-top in Kopenhagen in december niet gebaseerd zijn op een nieuwe synthese van de nieuwste wetenschappelijke inzichten.
Er zijn vertalers van de wetenschappelijke kennis naar de maatschappij, maar meestal zijn dit niet de klimaatwetenschappers zelf. Denk aan ervaren wetenschapsjournalisten als Fred Pearce en Mike Lynas en ook Gore speelt een dergelijke rol.

De klimaatonderzoekers worden wel steeds ongeruster en hun behoefte zich publiek te uiten wordt groter. De wetenschappers die dit voorjaar in Kopenhagen bijeen waren en door de Guardian geënquêteerd werden, formuleerden aan het slot van het congres een officiële boodschap voor iedereen die het wilde horen: ‘there is no excuse for inaction’. Zij riepen het publiek op om van hun regeringen te eisen eindelijk echt wat te gaan doen aan de klimaatverandering.
Sommige wetenschappers gaan nog een stap verder. Jim Hansen is de bekendste. Hansen, inmiddels in de zestig, werkt bij de NASA en is al decennialang een zeer gerespecteerd klimaatonderzoeker. Hij doet actief mee aan geweldloze blokkades van kolencentrales. “Geweldloze acties zijn legitiem want het democratische proces werkt onvoldoende. We hebben geen tijd te verliezen”, aldus Hansen. Hij is ook zeer sceptisch over de onderhandelingen voor een nieuwe wereldwijd klimaatverdrag, die in december in Kopenhagen tot een goed einde gebracht moeten worden. Hansen pleit voor een wereldwijd verbod op het bouwen van nieuwe kolencentrales.
Andere wetenschappers gaan de verbale strijd met de passiviteit van de politiek aan. Bekendste zijn de Duitse klimaatwetenschappers Schellnhuber en Rahmsdorf die met kracht pleiten voor het opschroeven van de mondiale reductiedoelstellingen en de politiek waarschuwen voor de gevolgen van inertie. Schellnhuber gebruikt daarbij het harde beeld van de Russische roulette: willen we de gok wagen ons een kogel door het hoofd te schieten?

Maar de kloof tussen wetenschap, media en politiek ligt natuurlijk niet alleen aan de opstelling van de klimaatwetenschappers. Ook journalisten zitten vaak gevangen in hun eigen logica, in dit geval de medialogica. Zo leveren ze vaak, dat is nu eenmaal de aard van hun werk, korte baanwerk en de klimaatcrisis is bij uitstek een lange termijnprobleem. De blik van de meeste media reikt enkele dagen ver, of enkele weken en bij uitzondering enkele maanden. Een paar jaar vooruit kijken, laat staan enkele decennia is zeer ongebruikelijk. Natuurlijk, de laatste jaren worden de grotere studies van wetenschappers door de serieuzere media getrouw samengevat. Maar vaak ontbreekt de follow up, ontbreekt het doordenken en verder kijken, blijft het korte termijn perspectief prevaleren. Na 9/11, of de bankencrash vorig najaar, waarvan in beide gevallen de gevolgen zich onmiddellijk deden gevoelen, tuimelden de beschouwingen over elkaar wat dit zou betekenen voor onze toekomstige wereld –, of economische orde. De gevolgen van de klimaatcrisis zullen veel ernstiger en ingrijpender zijn dan van de financiële crisis. Toch wordt de klimaatcrisis veel minder en slechter op z’n consequenties doordacht. Grote maar tragere ontwikkelingen vallen al snel buiten het blikveld van de journalistiek. Daarvoor zijn de meeste media te snel.
Iedere keer weer moet er nieuws gebracht worden. Paul Luttikhuis, NRC-journalist die een interessant klimaatblog bijhoudt, verwoordde een vrees van journalisten in het eerder gememoreerde debat in de Balie openhartig: “we moeten oppassen voor te veel herhaling. Anders slaat de verveling al snel toe.”
Daar komt nog bij dat zeker de audiovisuele media floreren bij confrontaties en conflicten. De steeds zeldzamere wetenschappers die de klimaatcrisis ontkennen, krijgen doordoor al snel een microfoon voorgehouden of een camera op zich gericht. Zij mogen het dan voor de zoveelste keer opnemen tegen de klimaatwetenschapper of de politicus die er voor pleit dat er maatregelen genomen worden. Levert altijd controverse op: spektakel! En dat is goed voor de kijkcijfers en de oplage. Het gevolg is wel dat de klimaatsceptici onevenredig veel aandacht krijgen en het publiek thuis op de bank na zo’n discussie slechts in verwarring achterblijft. De onzekerheden krijgen grote aandacht, de risico’s blijven onderbelicht. Goede journalistiek zou zelf helderheid moeten verschaffen en niet achterover leunen bij een debat waar een outsider heel lastig zelf een oordeel over kan vellen.

Thuis op die bank zit ook de politicus. Voor de meeste politici is de klimaatcrisis nog ver weg, en een probleem van de verre toekomst. Het issue is nog te abstract, de risico’s nog te weinig tastbaar. Het heeft nog maar heel beperkt invloed op het dagelijkse handelen. Bijna geen politicus zal zelf de wetenschappelijke studies lezen van de klimaatwetenschappers. Politici halen hun kennis vooral uit secundaire bronnen en consumeren verwerkte informatie – vooral uit de media. De hele klimaatcrisis komt de politici natuurlijk ook gewoon slecht uit. Ze moeten nu handelen, maar de grote gevolgen zullen zich pas voordoen als zij allang het politieke toneel hebben verlaten. Dat is een groot verschil met de Mexicaanse griep en allerlei andere bedreigingen. Politici moeten nu ingrijpende maatregelen nemen, politieke kosten maken, maar de baten zullen pas worden uitbetaald aan een heel nieuwe generatie politici. De neiging om de kop in het zand te steken is dan groot. De politieke aanpak kenmerkt zich tot nu toe door vrijwilligheid en vrijblijvendheid. Echt serieuze maatregelen worden keer op keer op de lange baan geschoven.
De politiek moet natuurlijk altijd dealen met risico’s en onderzekerheden. Toch is het opvallend dat ze het ene risico heel anders tegemoet treedt dan het andere. Bij iedere brug die gebouwd wordt is er een bepaalde kans dat die wanneer er een bepaald gewicht over gaat instort. Beleid is dan om de brug zo stevig te maken dat de kans de nul nadert en daar dan nog eens een forse opslag op te doen.
Op in de economische voorspellingen zitten grote onzekerheden. Het CPB erkent dat er ieder jaar in de macro-economische verkenningen een behoorlijke foutenmarge zit. Het instorten van het financiële systeem in het najaar van 2008 heeft geen enkel economisch instituut voorspeld. Lang en ver vooruit kijken durven economen bijna nooit. Daarvoor zijn de onzekerheden veel te groot. Desondanks baseert de regering ieder jaar de Miljoenennota op de voorspellingen van het CPB. De politiek kan natuurlijk ook niet anders. Het behoort zelfs wel tot de kern van het politieke vakmanschap: de juiste keuzes maken op basis van zeer diverse kennis, tegenstrijdigheden en te midden van grote onzekerheden. Maar waarom dan aan economen zoveel meer gezag toegekend dan aan klimaatwetenschappers? Economische effecten zoveel zwaarder laten wegen dan klimaateffecten?
In september 2008 presenteerde de commisie-Veerman haar studie met aanbevelingen over hoe we Nederland moeten beschermen tegen hoger water door de klimaatverandering. De commissie concludeerde, na raadpleging van heel veel wetenschappers, dat er een serieuze kans was dat de zeespiegel aan het einde van de eeuw met ruim een meter zou stijgen. Veerman nam dit als uitgangspunt voor de verdere aanbevelingen voor het verhogen van de dijken en allerlei andere waterwerken. Hier werd de commissie, ook door politici, hard op aangevallen: het was immers niet zeker dat het water met een meter zou stijgen! Veel wetenschappers achten 60 tot 70 centimeter net wat waarschijnlijker. Veerman had natuurlijk groot gelijk. Je moet je dijken niet bouwen op een zeeniveau dat gemiddeld verwacht wordt maar je moet uitgaan van de stijging waarop een kans is, zelfs als dat een kleine is. En daar dan eigenlijk nog een opslag op doen. Zoals dat bij bruggen bouwen ook gaat. Waar een kleine kans bestaat met grote gevolgen moet je als overheid het zekere voor het onzekere nemen. Maar het kabinet is nog steeds niet met de miljoenen op de proppen gekomen de dijken op de door Veerman gevraagde hoogte te brengen.
Bij een brug voor het zekere voor het onzekere genomen, bij onze dijken worden veel grotere risico’s aanvaardbaar geacht. Economische voorspellingen dicteren de politieke agenda, klimaatrapporten spelen helaas nog een zeer beperkte rol.

Er gaapt een diepe kloof tussen klimaatwetenschap en de belangrijkste afnemers van hun onderzoeken: de media en de politiek. Willen we een doorbraak bereiken in de aanpak van de klimaatcrisis dan zullen wetenschappers, media en politici elkaar moeten gaan begrijpen, elkaar gaan verstaan.
Daartoe zullen de klimaatwetenschappers hun ivoren torens moeten verlaten. ‘Objectieve wetenschap’ bestaat niet. Iedere wetenschappers zal zich ook dienen te bekommeren om de maatschappelijke impact van z’n onderzoeksresultaten en zich er veel meer van moeten vergewissen of z’n conclusie ook de media en het publiek bereiken. Daarbij zullen ze veel meer de grote risico’s die we lopen moeten benadrukken. Tegelijkertijd zullen de politici zich open moeten stellen voor deze ‘onwelkome’ boodschap. Zij zullen hun verantwoordelijkheid dienen te nemen. Zoals CPB en kabinet rond Prinsjesdag het debat massief en effectief hebben geframed (‘bezuinigen van 35 miljard zijn onontkoombaar’), zo zou ook het kabinet samen met klimaatwetenschappers het klimaatissue samen moeten framen met een even massief offensief: reductie van CO2-uitstoot met 40 procent is pure noodzaak in 2020. Waarom daarvoor geen 20 ambtelijke werkgroepen ingesteld? Binnen een jaar grote besluiten genomen? Wanneer wetenschap en politiek hier één richting wijzen, zal, zo verwacht ik, de hoofdstroom in de media volgen. En in zo’n context ontstaat de politieke ruimte voor effectieve maatregelen om de klimaatcrisis te bezweren.

Wijnand Duyvendak

Wijnand Duyvendak
(Klimaatactivist en oud-Tweede Kamerlid voor GroenLinks)

Waarom gebeurt er tot nu toe niet meer? Ik zie drie redenen: ten eerste wordt ten onrechte van de burger zelf verwacht dat hij de klimaatcrisis wel oplost, ten tweede ontbreekt het veel politici aan moed, en ten derde dringen wetenschappelijke studies onvoldoende door tot het publieke debat.
Het kabinet maant iedereen in de onlangs gestarte campagne Nederland gaat voor een beter klimaat klimaatvriendelijker te gaan leven: ‘mevrouw Pieterse gaat voor een beter klimaat door truien te breien voor al haar kleinkinderen’. De impliciete boodschap van deze campagne is dat als we zelf onze levensstijl aanpassen we de klimaatcrisis kunnen keren. Het maakt van de klimaatcrisis een huiskamerprobleem in plaats van een Tweede Kamerprobleem. Want mevrouw Pieterse kan nog zoveel wollen truien breien, de CO2-uitstoot zal gewoon door blijven stijgen, als de regering niet zorgt voor een groot windpark op zee en uitstekend openbaar vervoer. Zij kan zelf de klimaatcrisis niet oplossen. Daar hebben we nu juist de politiek voor uitgevonden, die de middelen heeft om de klimaatcrisis aan te pakken. Maar de regering komt er maar niet toe haar groene ambities om te zetten in concreet beleid – de tweede reden waarom we in een klimaatimpasse zitten. Het ontbreekt aan politici met de moed om voluit te kiezen voor duurzame energie. Het is de fossiele wereld tegen de nieuwe wereld. De invloed van het behoudende bedrijfsleven in Nederland is groot. Zij lobbyen fel tegen effectieve milieumaatregelen en vinden een gewillig oor bij de CDA-ministers Van der Hoeven, Eurlings en Verburg. Het PvdA-smaldeel in het kabinet kan of wil hier niet doorheen breken. Het resultaat is dat in deze machtsstrijd de milieubelangen keer op keer aan het kortste eind trekken waardoor ook in deze kabinetsperiode de CO2-uitstoot in Nederland niet zal afnemen. Er komen ondertussen wel vier zeer vervuilende kolencentrales bij. Bijna geen land in Europa heeft zo weinig duurzame energie als Nederland. Nederland wekt drie procent van de elektriciteit op met windenergie, Denemarken meer dan 20 procent. In Duitsland groeit zonne-energie explosief terwijl in Nederland de CDA/PvdA/CU-coalitie 8.000 daken met zonnepanelen erbij per jaar wel voldoende vindt. Ondanks dit alles zegt de regering dat we ons geen zorgen hoeven te maken: ‘we liggen op koers’.
De derde reden waarom er sprake is van klimaatimpasse is dat nieuwe resultaten uit wetenschappelijk onderzoek niet doordringen in het publieke debat. Klimaatwetenschappers zijn steeds bezorgder over aard en omvang van de klimaatcrisis. Er zijn veel aanwijzingen dat de gevoeligheid van het klimaat voor de steeds hogere concentratie CO2 in de atmosfeer veel groter is dan lang gedacht. Het Noordpoolijs smelt bijvoorbeeld de laatste jaren in een tempo dat met de bestaande modellen niet is te verklaren. Het compleet wegsmelten van de Noordpoolkap werd pas na 2070 voorspeld maar zou nu al over een jaar of vijf een feit kunnen zijn. Steeds meer wetenschappers zijn er van overtuigd dat er nu al te veel CO2 in de atmosfeer zit. Kloppen de nieuwe hypotheses, dan moet de uitstoot al binnen vijf à tien jaar wereldwijd snel gaan dalen, willen we niet in de gevarenzone terechtkomen. Dat is een ongekende opgave.
Zeer verontrustend is dat recent onderzoek laat zien dat als de wereld met meer dan twee graden opwarmt er een serieuze kans is dat het klimaat op hol staat. Autonoom, zonder dat we het nog kunnen stoppen. Als bijvoorbeeld de permafrost van de toendra’s in Siberië en Canada gaat ontdooien, kunnen er uit de ondergrond zoveel broeikasgassen vrij komen dat alleen daardoor al de wereldwijde temperatuur met één graad stijgt. Nu het zeewater door de opwarming van de aarde warmer wordt, vermindert ook haar capaciteit om CO2 op te nemen – net zoals er in warme cola minder prik zit dan in koude. Er blijft dan meer CO2 in de lucht en het gevolg ervan daarvan is ook weer een serieuze temperatuurstijging. Daar is dan niks meer aan te doen. De gevolgen hiervan voor onze beschaving kunnen dramatisch zijn.
Klimaatwetenschappers zijn heel voorzichtig. Dat is begrijpelijk, vanuit de traditie van de exacte wetenschap. Ze roeren zich weinig in het publieke debat en doen niet snel stellige uitspraken. Mede daardoor is de ernst en omvang van de klimaatcrisis voor velen een lastig te bevatten probleem. Ook de media missen hierdoor een helder kompas. Een enorm verschil met alle hoogleraren in de economie en financiële wetenschappen die dezer dagen niet van het scherm te branden zijn. Op basis van hun zeer wiebelige economische theorieën doen politieke leiders miljardenuitgaven. Inzichten van klimaatwetenschappers spelen daarentegen helaas nog maar zeer beperkt een rol in de keuzes van dezelfde politieke leiders. Maar de afweging is heel vergelijkbaar met die in de kredietcrisis: welk risico vind de politiek aanvaardbaar om te lopen? Minister Bos grijpt wel in bij de ING bank als het risico met slechte Amerikaanse hypotheken hem te groot wordt maar negeert vooralsnog de grote risico’s die de klimaatcrisis voor ons oplevert. Waarom wel ingrijpen bij ING en niet bij elektriciteitsproducenten die kolencentrales willen bouwen? Nemen die elektriciteitsproducenten niet een veel groter risico?

Genoeg gesomberd. Er is ook veel goed nieuws. In een paar jaar tijd is van links tot rechts het besef gegroeid dat de klimaatcrisis een urgent en groot probleem is. Niet alleen trouwens in de westerse wereld maar minstens zozeer in ontwikkelingslanden, waar onder de bevolking het besef van het probleem zelfs groter blijkt te zijn dan in de rijke landen. De crux is nu dat we dit groene denken ook om weten te zetten in groen handelen en de politiek pressen de daad bij het woord voegen.
En dat kan. De techniek is er om de CO2-uitstoot fors terug te brengen. Steeds meer wetenschappers werpen zich op de ontwikkeling van groene technologieën, steeds meer bedrijven tonen zich erin geïnteresseerd. Het is heel goed mogelijk heel veel energie te besparen. Auto’s kunnen op elektriciteit rijden, huizen beter geïsoleerd, bedrijven kunnen anders produceren. De energie die we vervolgens nog nodig hebben kunnen we merendeels duurzaam opwekken. Terwijl fossiele brandstoffen in hoog tempo opraken is er een onbegrensde hoeveelheid zon en wind te oogsten. Steeds helderder worden de ideeën hoe we van de Noordzee een (wind)energiecentrale kunnen maken en van woestijnen grote zonnecentrales. In Italië is zonne-energie al net zo duur als traditionele energiebronnen. In Nederland kunnen we over tien jaar ook zo ver zijn. In Zweden worden woonwijken verwarmd met biogas en is koeienpoep brandstof voor de Volvo’s. In Duitsland werken inmiddels meer dan 250.000 mensen in de duurzame energiesector. China is wereldwijd de grootste producent van zonnepanelen geworden. De kansrijke initiatieven buitelen wereldwijd over elkaar heen. Al deze praktijken opgeteld laten zien wat er mogelijk is. Nu moeten ze alleen nog mainstream worden. Dat is de grote stap die we nu moeten, én kunnen, zetten als de politiek daarin de leiding neemt.
Optimistisch stemt dat president Obama serieus werk lijkt te willen maken van het aanpakken van de klimaatcrisis. Dat is een doorbraak na acht jaar klimaatverlamming onder Bush. Z’n minister van Energie Steven Chu waarschuwt: ‘we gaan af op een toekomst waarin geen landbouw meer mogelijk is in Californië. Ik hoop dat het Amerikaanse volk snel wakker wordt en in actie komt’. Er groeit mede door deze veranderde Amerikaanse houding voorzichtig optimisme dat het mogelijk moet zijn op de grote VN-topconferentie in december in Kopenhagen een mondiaal akkoord te sluiten dat forse reducties van de uitstoot van broeikasgassen mogelijk maakt. Zonder zo’n akkoord zullen landen naar elkaar blijven wijzen en zelf volstrekt onvoldoende ondernemen.
De Britse minister van ‘Klimaatverandering en Energie’ Ed Miliband deed in december met het oog op de top in Kopenhagen een oproep: ‘Wie kijkt naar alle grote historische bewegingen, naar de suffragettes, de antiapartheidsstrijd, de strijd voor gelijke sexuele rechten in de zestiger jaren, alle grote politieke bewegingen brachten heel veel mensen op de been’. ‘People power’ is aldus Miliband cruciaal is voor het tot stand komen van een akkoord. ‘Politieke verandering komt er alleen door politiek leiderschap én een krachtige massabeweging. Je hebt ze allebei nodig’.
We missen ze tot nu toe beide. Politici moeten lef tonen en krachtige maatregelen nemen. En wij zullen allemaal samen in actie moeten komen.

Wijnand Duyvendak
(auteur van het boek Klimaatactivist in de politiek en oud-Tweede Kamerlid voor GroenLinks)

Terugblik op de discussies over de jaren tachtig die ik afgelopen najaar voerde.

Na de commotie rond de publicatie van mijn boek Klimaatactivist in de politiek en mijn aftreden als Kamerlid keert begin september de publicitaire rust terug. Als kersvers oud-Kamerlid kan ik me richten op de stroom uitnodigingen om lezingen te geven en in discussie te gaan. Over de klimaatcrisis, maar de eerste tijd minstens zo vaak over de jaren tachtig en het actievoeren. Dat levert niet zelden interessante en onverwachte ontmoetingen op. Zo beland ik op een druilerige ochtend in oktober in een Jeugdherberg in Schoorl waar ik te gast ben bij de Amsterdamse politie. Vijftig agenten, waarvan de meesten al lang bij de politie werken, zijn daar op cursus over de vraag hoe escalatie bij een demonstratie kan worden voorkomen Ik vertel de politiemensen over de impact van mijn eerste ervaring met politiegeweld. Met honderden andere krakers stond ik, eind jaren zeventig, arm in arm voor een pand in de Amsterdamse Kinkerbuurt om de ontruiming ervan te voorkomen. ME-ers werden op ons afgestuurd. Ik kreeg klappen op mijn hoofd, kwam om de grond terecht, mijn bril werd vertrapt. Terwijl ik dit vertel staat een blonde politieman op: ‘ik was daar ook. Het was ook voor mij de eerste keer’. We blijken nog iets anders gemeen te hebben: beiden zijn we na deze vuurdoop verhard. Krakers en politie werden elkaars vijand. De ontruiming was de opmaat naar nog veel meer confrontaties.

De confrontaties hebben ook bij deze vijftig politiemensen voelbaar sporen achtergelaten. De stenen zijn hen om de oren gevlogen. Sommigen zijn thuis bedreigd. We proberen elkaar te begrijpen. Dat lukt beter dan ik had verwacht. Ook omdat we allemaal beseffen dat het analyseren van de confrontaties van destijds iets anders is dan het rechtvaardigen ervan.

Met de autobiografische passages in mijn boek heb ik niet de geschiedenis van de jaren tachtig willen schrijven. Ik heb lessen willen trekken, die relevant zijn voor maatschappelijke bewegingen van nu. Hoe voorkomen we dat een beweging radicaliseert? Hoe betrekken we veel mensen bij maatschappelijk protest? Maar door alle aandacht voor mijn actieverleden ben ik zelf in augustus weer helemaal die geschiedenis ingezogen. Ik denk opnieuw na en discussieer over de betekenis van onze acties in de jaren tachtig en mijn eigen rol daarin. Eind augustus wordt ik door twee Amsterdamse onderzoekster gevraagd of ik het woord wil voeren bij de presentatie van hun boek over deradicalering van Moslimjongeren in de Amsterdamse Rode Hoed. Marieke Slootman en Froukje Demant hebben processen van deradicalisering onderzocht in de kraakbeweging, bij radicale Molukkers, bij extreem rechts en in radicaal Islamitische kring. Ze willen ontdekken hoe deradicalisering bij radicale moslimjongeren kan worden gestimuleerd. Wanneer en waarom laat je een politieke beweging los waar je je eerst met hart en ziel voor hebt ingezet? Ze vragen me of ik overeenkomsten zie tussen deradicalisering in de kraakbeweging en moslimsradicalen.

Er zijn overeenkomsten, al zijn de verschillen groter. Moslimradicalen keren zich af van de Nederlandse cultuur en gaan met hun rug naar de samenleving staan, terwijl de kraakbeweging, zeker in het begin, in de jaren tachtig diep in de samenleving was geworteld. De belangrijkste overeenkomst is een sterke afkeer van de autoriteiten, wat zich uit in een schematisch ‘wij-zij’-denken. Het gevolg is dat je je veel minder rekenschap gaat geven van de effecten van ons optreden op de rest van de samenleving. In de kraakbeweging gingen de methoden daardoor steeds minder deugen. Veel krakers hebben hun eigen moment gehad waarop ze dat inzagen. Voor mij is zo’n beslissend moment geweest de gewelddadige verstoring van een vergadering van de Centrumpartij van Janmaat in Kedichem, waar ik overigens zelf niet bij was. Het hotel waar vergaderd werd, ging in vlammen op en de vrouw van Janmaat verloor hierbij haar been. Ook de opkomst van RARA, die het plegen van aanslagen met bommen als handelsmerk had, was voor mij onaanvaardbaar. Juist omdat de opkomst van RARA voor mijzelf een breekpunt vormde, is het zo absurd dat de Telegraaf en de Volkskrant mij er in augustus van beschuldigden in deze organisatie een leidende rol gespeeld te hebben. Ik heb juist part nog deel aan RARA gehad en me er altijd fel tegen verzet. De studie Teruggang en uittreding van Demant en Slootweg laat zien dat ook voor radicale moslimjongeren de omgang met geweld vaak een breekpunt vormt. Een jongen zegt: ‘Ik denk dat de moord op van Gogh het moment was waarop ik op een andere manier over gewelddadige acties ging denken.’

Demant en Slootman concluderen dat de samenleving moet openstaan voor radicalen die de ingeslagen weg willen verlaten. Hieraan schort het te vaak voor radicale moslims die hun radicale gedachtegoed willen afzweren. Ze weten zich onvoldoende welkom. Dat was voor ons in de jaren tachtig wel anders. Het Amsterdamse gemeentebestuur werkte in de tweede helft van de jaren tachtig actief mee aan de legalisering van de grote gekraakte school waar ik samen met twintig anderen in woonde. Toen we eind jaren tachtig het initiatief namen voor een grote geweldloze blokkade tegen Shell om het bedrijf te pressen te vertrekken uit Zuid-Afrika deden de vakbonden en de meer traditionele Zuid-Afrikacomités dit graag met ons samen. Wij wisten ons welkom en konden verder met nieuwe vormen van actievoeren. Het is opvallend hoeveel voormalige krakers in de loop van de jaren tachtig met grote bezieling de mars door de instituties zijn begonnen, of zelf eigen projecten zijn gestart. Maar het is even opvallend als prijzenswaardig dat hen die kans geboden is. Het ‘wij-zij’ bleek minder hard en star dan wij dachten. Ik kon met mijn politieke geschiedenis zonder problemen in 2002 toetreden tot de Tweede Kamer. Dit was voor mij een bewijs voor de kracht van onze democratie: niemand is afgeschreven, iedereen is welkom, mits hij open is over zijn verleden en de uitgangspunten van ons democratisch bestel onderschrijft. Des te groter was voor mij de verrassing om meer dan zes jaar later alsnog in een situatie terecht te komen – ook door onhandig handelen van mijzelf – waarin mij met schrille stem verweten werd onvoldoende afstand van mijn verleden te hebben genomen. De nieuwsgierigheid blijkt in de nieuwe eeuw alsnog kleiner geworden, en het revanchisme gegroeid.

Tegelijkertijd werpen na de publicatie van mijn boek vanaf de andere kant sommigen van mijn strijdmakkers van weleer mij voor de voeten de oude idealen te veel te hebben losgelaten. Veel van de oude bekenden met wie ik discussieer, was ik het oog verloren en zie ik nu weer terug. Ze blijken journalist, wetenschapper of fietsenmaker geworden. Soms is dit weerzien hartelijk, soms stroef. Opnieuw, net als in de jaren tachtig, voeren we heftige discussies over geweld. Ook toen al was ik kritisch over geweldsgebruik. ‘Je hebt nu veel te weinig nadruk erop gelegd dat de politie als eerste sloeg’, wordt me toegeroepen. ‘Dan is het goed en logisch dat we terugmepten’. Anderen vragen: ‘dacht je dat als er geen geweld was gebruikt er ook zoveel publiciteit was geweest?’ Soms zijn dit soort acties nodig om een issue te agenderen’. Ik ben het hier volstrekt mee oneens. In een parlementaire democratie is er voor actievoerders geen legitimatie voor het gebruik van geweld. De zuiver instrumentele argumentatie dat een gewelddadige actie tenminste tot publiciteit leidt vind ik verwerpelijk, ook omdat ik te vaak de gevolgen ervan heb gezien. De slachtoffers van het geweld dragen nog jaren de trauma’s ervan met zich mee.

Het antwoord op de vraag waar de grenzen van het actievoeren liggen is helder: acties moeten openbaar en geweldloos zijn. Ze moeten passen binnen de rechtstaat: wie de wet heeft overtreden moet daar bij de rechter verantwoording voor afleggen.

Sommige voormalige strijdmakkers verwijten mij dat ik met mijn veroordeling van een aantal acties uit jaren tachtig ‘rechts kansen heb geboden’. Ik ben het hier fundamenteel mee oneens. Ik ben ervan overtuigd dat je alleen sterker kunt worden door je fouten en zwaktes te erkennen en daar lessen uit te trekken. Anders kom je niet los van je verleden.

Net als mijn generatiegenoten herken ik me niet in het beeld dat de media afgelopen zomer schetsten van de jaren tachtig, alsof het geweld dominant was in die periode. Zo’n beeld doet volstrekt geen recht deed aan alle verschillende acties en initiatieven die er destijds waren. Voor mij valt de balans van de jaren tachtig per saldo positief uit. Ik heb toen geleerd dat je samen de loop van de geschiedenis kunt beïnvloeden – dat je als burger niet machteloos hoeft te zijn. Deze ervaring heeft mij beslissend beïnvloed en mijn leven richting gegeven. Ook de grote internationale solidariteit uit de jaren zeventig en tachtig zou ik nu graag weer terugzien. Deze – positieve – lessen zullen we nog hard nodig hebben, willen we de klimaatcrisis met succes bezweren.

De enorme diversiteit aan acties van een paar decennia geleden kwam half oktober voor mij op een heel vrolijke en kleurige manier tot leven bij de tentoonstelling Protesteer! Actieposters vanaf 1965 die ik in het Verzetsmuseum opende. De tentoonstelling geeft een geweldig beeld van die jaren: de vredesbeweging, de strijd om abortus, de acties tegen de dictaturen in Latijns-Amerika, de antiapartheidsstrijd. Welke eis werd er niet gesteld? Welke actie niet gevoerd? Er is aan de posters een enorme creativiteit af te zien, een grote vrijheid.

De jaren tachtig zijn onlosmakelijk deel van mijn eigen biografie. Daarom is de vraag of ik spijt heb ook zo lastig te beantwoorden. Ik heb spijt van bepaalde acties – maar ik heb er geen spijt van dat ik in de jaren tachtig politiek volwassen ben geworden. Deze ervaringen hebben me gemaakt tot wie ik nu ben. Ik heb toen cruciale lessen geleerd: over de noodzaak van maatschappelijk protest, van volstrekte geweldloosheid én van de gevaren van een ‘wij-zij’-denken. Ik kreeg de ruimte me verder te ontwikkelen. Ik zou wensen dat moslimradicalen in Nederland nu op dezelfde manier toegemoet getreden worden.

Op de fiets naar huis ‘s avonds in Amsterdam begin oktober word ik aangehouden door twee politieagenten. Waarom ik geen licht op mijn fiets heb. Ik leg ze uit dat de lampjes in mijn zomerjas zitten en ik net voor het eerst een warme jas had aangetrokken. De agent is onverbiddelijk en pakt zijn bonnenboekje. Op dat moment komt z’n wat oudere collega erbij. Hij herkent me en vraagt: ‘Bent u inderdaad Duyvendak?’. Ik beaam het. ‘Dan hoeft u geen bekeuring te betalen. U hebt al genoeg voor uw kiezen gehad Succes met alles’. Ik voel me welkom. Ik fiets vrolijk de nacht in. En stop thuis de lampjes in m’n winterjas.

Dit artikel verscheen in de Volkskrant van zaterdag 20 december 2008.

Ik weet zeker dat het op deze manier in Kopenhagen niet gaat lukken. Politieke leiders moeten veel meer moed tonen. De rijke landen kunnen er niet omheen een ruimhartig aanbod aan de ontwikkelingslanden te doen. Een bod, dat veel verder gaat dan wat de EU afgelopen vrijdag in Brussel besloot. Maar we zullen vooral vanuit de maatschappij veel meer in beweging moeten komen. Wereldwijd zal de druk opgevoerd moeten worden. In de marge van de top in Poznan heb ik daar al veel over gesproken. De bereidheid om grote acties te gaan voeren is er bij de grote natuur-, milieu-, en ontwikkelingsorganisaties. De acties zullen een breed maatschappelijk draagvlak moeten hebben. Ik weet wel waar ik aan ga werken in 2009. We kunnen ons geen mislukking meer permitteren.